Eropaf!
De nieuwe start van het sociaal werk

Op het congres Welzijn Nieuwe Stijl (27 mei jl.) vond de officieuze boekpresentatie van Eropaf! De nieuwe start van het sociaal werk plaats. Met de term ‘sociaal werk' wil Jos van der Lans aanduiden wat decennialang welzijnswerk heette. In zijn ogen een archaïsch begrip, omdat het gelijk staat met fragmentering, doorgeschoten bureaucratisering en enge institutionele belangen. Het is weggegroeid van waar het ooit voor bedoeld was: het terzijde staan van mensen bij hun inspanningen om volwaardig deel uit te maken van de samenleving.

Eropaf leest als een vervolg op Ontregelen en zijn eerdere publicaties over bemoeizorg. Met de eropaf methode corresponderen ‘outreachend werken', ‘achter de voordeur' en ‘bemoeizorg'. Het maakt deel uit van de acht ankerpunten van Welzijn Nieuwe Stijl. Eropaf staat voor een visie op de hulp- en dienstverlening, die een breuk vormt met het recente verleden. In plaats van af te wachten wie er op het spreekuur komt, stappen professionals nu letterlijk vanachter hun bureau vandaan om mensen gevraagd en ongevraagd hulp aan te bieden. Het staat voor een opvatting over de verantwoordelijkheid van publieke organisaties voor het wel en wee van burgers. Professionals die ‘er op af' werken staan voor de opgave een balans te vinden tussen passieve en actieve grondrechten. Enerzijds dienen zij de autonomie van de burger te respecteren en op gepaste afstand te blijven, anderzijds worden zij geacht hun zorgplicht op te pakken bij burgers die de aansluiting bij de maatschappij dreigen te verliezen.

Van der Lans is een gepassioneerd schrijver en spreker. Zijn boek leest dan ook als een doorleefd en vurig pleidooi, waarin je, of je wilt of niet, wel moet meegaan. Toch enkele kriebels.

Ten eerste de Achterhuis discussie. Zo her en der wordt een voorstelling van zaken gegeven alsof destijds de welzijnswerkers zich als makke schapen hebben laten ringeloren door diens boek. Ik heb toen, als hulpverlener, vaak felle discussies over dit boek en met Achterhuis meegemaakt. Vaak vaagden professionals hem in de discussies weg vanwege zijn gebrek aan casuïstiek en onkunde over het welzijnwerk. Het makke schaap beeld verdient dus nuance. Vervolgens wordt nog wel eens vergeten, dat zijn boek uitkwam in de periode van Bestek '81. Met dit beleid luidde de overheid de onttakeling van de verzorgingsstaat en van het welzijnswerk in. Zo werd het ingebouwd buurtmaatschappelijk werk in buurthuizen opgeheven en raakte het buurt- en clubhuiswerk op sterven na dood. Bedoeld of onbedoeld, maar voor de toenmalige overheid kwam zijn boek als manna uit de hemel.

Ten tweede de wijze waarop Van der Lans het naoorlogse welzijnswerk classificeert in erbovenop, ernaast, ervandaan en eropaf. Een indeling is een kapstok om greep te krijgen op de naoorlogse geschiedenis, maar modellen hebben echter het nadeel van eenzijdigheid, versimpeling en veralgemenisering.
Zo was de zogeheten ‘geiten wollen sokken' tijd (1965 tot 1985) ook een periode van grote kenteringen. De toenmalige kritiek op het verzuilde welzijnswerk leidde tot eigen voorzieningen voor jongeren (Release, Jongeren Advies Centra, opvanghuizen voor weglopers); tot voorzieningen die voortkwamen uit emancipatoire bewegingen (Blijf van m'n Lijf huizen, begeleid woonvoorzieningen voor mensen met een verstandelijke en lichamelijke beperking); en tot de toegang tot rechtshulp voor iedereen (Rechtswinkels, belastingwinkels, huurderspreekuren). Stuk voor stuk waren het voorzieningen die inspeelden op een problematiek die in het toen bestaande welzijnswerk geen gehoor vond of er zelfs door werd ontkend. Ze betekenden een impuls voor de - sociale - (grond)rechten en emancipatie van vrouwen, jongeren, vluchtelingen, psychiatrische patiënten en gehandicapten. Met alle makken van die tijd, waarin ik zelf als professional betrokken was, is het een geschiedenis van het welzijnswerk die geen meewarigheid maar trots zou moeten oproepen.

Ook Eropaf! Lees ik in die traditie van het welzijnswerk, als kritiek ‘van binnenuit'. Een traditie waarvan ik hoop dat sociaal werkers die zullen voortzetten. Het boek inspireert en roept tegenspraak op. Mits betrokken en integer is dit de voorwaarde om de wereld verder te helpen (Leo Witte).

Jos van der Lans, Eropaf! De nieuwe start van het sociaal werk, Uitgeverij augustus, 2010. €177 p., ISBN 978 90 457 0431 9, NUR 300/740, € 16,50