De kerken en het k-woord
Moeizame meningsvorming in een mondige maatschappij

Kees Tinga

Het zou een mooie opening zijn voor het populaire televisieprogramma Andere Tijden: ‘ Hoe in 1977, voor het eerst sinds de gedenkwaardige Synode van Dordrecht, een gezelschap calvinistische kerkbestuurders de gang van de geschiedenis wist te beïnvloeden' .
Het was immers de Hervormde Synode die in 1977 het initiatief nam voor wat later de Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie zou gaan heten. Niet zo zeer een opvallende - zo u wilt: merkwaardige - gebeurtenis maar vooral een interessant voorbeeld van de mogelijke rol van religie in een moderne, mondige samenleving. Ook dertig jaar later het herinneren waard. In een in ons land nog altijd niet beslist energiedebat én als alternatief voor de fatwa's die hier en daar (denk gerust ook aan het Vaticaan) nog steeds door kerkleiders op gelovigen worden afgevuurd.

De boel bij elkaar houden

Het waren de jaren van de grote demonstraties bij Dodewaard en Kalkar. Protestuitingen die soms uitliepen op bloedige confrontaties tussen deelnemers en politie. Ze symboliseerden een enorme verdeeldheid in de bevolking, waar voor- en tegenstanders nauwelijks tot normale discussies in staat waren. Kernenergie was enkele jaren eerder door het kabinet Biesheuvel nog omarmd en verwelkomd als de ideale oplossing voor de oliecrisis; minister Langman had voor ons land enige tientallen kerncentrales ingepland en zorgde voor deelname aan het omstreden Kalkarproject . Maar de risico's en gevaren kregen ook de nodige aandacht, en organisaties als Milieu Defensie (toen nog in tweeën) mobiliseerden de weerstand.
In dat klimaat groeide de behoefte aan pacificatie en uitstel van ingrijpende beslissingen. In de kerken was sprake van een groeiend bewustzijn rond grote wereldproblemen, honger en onderontwikkeling, Koude Oorlog en bewapeningswedloop en milieuproblemen. De nog jonge Raad van kerken, met een uiterst actieve Sectie Sociale Vragen, waarin ontwikkelingseconoom Harry de Lange een sleutelrol vervulde, was op al die terreinen voortdurend in de weer. Voor de pas begonnen energiediscussie leidde dat tot een reeks van bijeenkomsten en publicaties waarvan sommige ook nu nog lezenswaardig zijn. De kerken - of minstens het maatschappelijk betrokken deel van haar leden - vormden een proeftuin van kennisverwerving en moreel beraad.
Geen wonder dat zij in deze ervaring een model zagen voor een proces in de samenleving als geheel. Een poging om met elkaar in gesprek te komen, samen oplossingen te zoeken voor problemen waarin al te snel loopgraafposities waren gekozen.

Maatschappelijke Discussie Energiebeleid

Hoe zou het dit voorstel vergaan zijn als niet spoedig adhesie was gekomen, in de pers, van de kant van de vakbeweging en de Vereniging Nederlandse Gemeenten? Kennelijk sloot de suggestie aan bij een breder levende behoefte. En zo werd ze tenslotte ook in het parlement overgenomen.
Vier jaar na het Synodevoorstel werd de Commissie De Brauw in het leven geroepen, samengesteld uit allerlei maatschappelijke geledingen. Ze kreeg de opdracht om zoveel mogelijk bezinning en gesprek op gang te brengen, onder specialisten, beroepsgroepen, in organisaties en onder burgers.
Over het verloop en resultaat was uiteindelijk niet iedereen tevreden. In een eerste fase leverde het proces nog een viertal interessante energiescenario's waarover goed te discussiëren viel. In fase twee namen zo'n 15.000 burgers deel aan allerlei inspraakbijeenkomsten (900 in getal). Maar toen in 1985 het voorzichtige eindrapport verscheen, was het politieke landschap - van de regeringen Den Uyl via Van Agt I en II - al enkele malen van kleur verschoten en sloten de aanbevelingen (meer energiebesparing, meer duurzame energie, de bestaande kernenergiecentrales open houden maar geen nieuwe bouwen) niet meer aan bij de Macher mentaliteit van het pas aangetreden Kabinet Lubbers. Dat zou in het voorjaar van 1986 de knoop doorhakken en drie nieuwe kerncentrales bouwen. Maar enkele dagen voor de Kamerbehandeling, ontplofte een reactor in Tsjernobyl.

Uitstel, afstel of renaissance?

Het uitstel na Tsjernobyl werd in de daarop volgende jaren enkele malen herhaald. Dertig jaar na dato zijn we in ons land nog niet veel verder in de besluitvorming over mogelijke inzet van kernenergie. Onder invloed van de informatie en bezinning over klimaatverandering is er weliswaar sprake van een lichte verschuiving ten gunste van voorstanders maar van een overtuigende meerderheid is geen sprake. Onderzoek van het Rathenau instituut en van de SER uit de afgelopen jaren geven aan dat de reactorveiligheid van centrales is toegenomen, dat kernenergie in directe zin geen bijdrage levert aan het broeikaseffect. Maar daar staat tegenover dat uraniumvoorraden even eindig zijn als olie en gas, dat het afvalprobleem niet definitief is opgelost en allerlei risico's op en bij een ramp nog steeds voor enorme en onoverzienbare problemen kunnen zorgen.
Met name in verkiezingstijd steekt - ook dit jaar - de kernenergiediscussie de kop weer even op - een beetje, bij lange na niet in de vormen van dertig jaar geleden. Het lijkt erop dat we er inmiddels wat rustiger over kunnen praten. Maar beslissen, dat lukt ons ook vandaag weer niet. De regeringen Balkenende schoven deze hete aardappel door naar de markt maar kort geleden bleek de enige geïnteresseerde kandidaat, energiebedrijf Delta, toch onvoldoende geld te hebben voor de reusachtige investering die een kerncentrale - en alles wat er aan vast zit en achteraan komt - vergen.

Kerken en kernenergie in de herhaling?

Zijn de aanstichters van deze besluiteloosheid, de kerken in Nederland, zelf ondertussen wel verder gekomen in hun afwegingsproces?
Het antwoord is even begrijpelijk als teleurstellend. De hoogtijdagen van kerkelijk engagement liggen minstens op dit terrein ver achter ons. De kerken doen veel minder van zich spreken als het om bezinning op samenlevingsvragen gaat - beschikken ook niet meer over de faciliteiten en menskracht van toen. Als er al eens een interessante publicatie verschijnt (de Klimaatverklaring van de Raad van kerken, het rapport van de Protestantse Kerk over kerk en staat) wordt dat in de media nauwelijks meer opgemerkt. Kernenergie is in de Nederlandse kerken geen issue; een poging van milieuorganisaties om ze vier jaar geleden bij een initiatief te betrekken kreeg een negatieve reactie.
Toch valt er voor geïnteresseerden op energiegebied in de kerken nog wel iets te vinden. Maar dan dient de eigen zoekmachine te worden gebruikt om verder te kijken dan het eigen land. Dat is overigens een verschil met dertig jaar geleden: iedereen kan nu zelf de vruchten vinden van onderzoek in de wereldoecumene. Bij zo'n verkenning komen we boeiende, spiritueel getinte publicaties tegen van de United Church of Canada , het land waar veel uranium vandaan komt. We stuiten op een genuanceerde opstelling van het Society, Religion and Technology Project van de Church of Scotland. Op verrassend positieve verklaringen over vreedzaam gebruik van kernenergie van de zijde van het Vaticaan. En, nog steeds onovertroffen: de nauwgezette studies van FEST, Forschungsstätte der Evangelischen Studiengemeinschaft in Heidelberg, de vanouds gerenommeerde denktank van de Evangelische Kerk in Duitsland.
Die laatste is opvallend eenduidig en overtuigd in haar afwijzing van kernenergie, die ook als tijdelijke oplossing de toets der kritiek niet blijkt te kunnen doorstaan. FEST vindt: alleen een grondige energietransitie kan ons in dit tijdperk verder helpen. Die conclusie komt dichtbij de geluiden die ook dertig jaar geleden al klonken - in Nederlandse oecumenische kring - en ligt niet ver af van het eindrapport van de energiediscussie van dertig jaar geleden. Waarmee de discussiecirkel weer rond is,

De kerken en het k-woord

De initiatiefrol van dertig jaar geleden was vermoedelijke eenmalig. Een verkenning van opinies wordt vandaag wat moeilijker en vraagt wat meer eigen initiatief. Maar mondige burgers, of ze nu religieus zijn of seculier, kunnen voor informatie en bezinning over lastige maatschappelijke vragen nog steeds ook bij kerken terecht.

Kees Tinga is werkzaam in het Protestants Landelijk Dienstencentrum van de PKN op de afdeling diaconaat en maatschappelijke activering.